Shana Tova! Happy New Year! Gelukkig Nieuwjaar!

Aanstaande woensdag, bij het ondergaan van de zon, viert het Joodse volk wereldwijd de start van een nieuw jaar. Het wordt beschouwd als de dag waarop Adam geschapen werd. Met het vieren van Rosh Hashana, zoals dit twee dagen durende feest heet, wordt het seizoen van de Joodse hoge feestdagen ingeluid. Of zoals we in Nederland zeggen, de feestdagen komen eraan. Zou ik rond deze tijd in Nederland zijn, dan zou het me misschien opvallen dat bepaalde producten die gerelateerd zijn aan Rosh Hashana in de aanbieding zijn bij supermarkten in steden met een grote Joodse gemeenschap. Voordat we naar Israël verhuisden, is het me echter nooit opgevallen. Ik wist dan ook niet waar ik op  moest letten. Laat me eerlijk zijn, ik had geen idee van het bestaan van Joodse feestdagen, al had ik wel gehoord van Yom Kipur.

Nu wonen we inmiddels ruim een jaar in dit bijzondere land en maken we voor de tweede keer de Joodse feestdagen mee, deze keer een stuk bewuster dan vorig jaar. Vorig jaar vond ik het vooral lastig. De kinderen hadden om de paar dagen vrij, restaurants waren gesloten op momenten dat ik ze graag open had gezien en hetzelfde gold voor de supermarkten. Ik had nog niet echt een notie van de betekenis van de diverse feesten, ik was nog volop aan het wennen aan onze nieuwe omgeving en verzwolg geregeld in intense gevoelens van heimwee naar Tanzania en naar Nederland. Wel vond ik het geweldig dat de kinderen er zo in op gingen. Dat Benjamin voortdurend liedjes zong waarin hij iedereen een Sweet New Year toewenste en dat hij steevast een pot honing uit de keuken haalde als er een appel werd geschild.

Ondanks al mijn onwetendheid, ervoer ik het wel als heel bijzonder dat mijn nieuwe Joodse vriendin L ons op Rosh Hashana een mandje met lekkernijen bracht samen met haar dochters. Heel lang kenden we elkaar nog niet, ik begreep dat ze met het brengen van dit lieve, zoete mandje, haar vriendschap met mij, met ons gezin, bezegelde. Dit jaar zullen we met L en haar gezin genieten van een traditionele maaltijd na aanvang van Rosh Hashana op woensdagavond. Ik zie er enorm naar uit.

Maar goed, dit jaar wilde ik de feestdagen niet opnieuw zo onwetend ingaan. Uit respect voor het land waar we wonen en de gebruiken van het Joodse volk, maar ook uit interesse en nieuwsgierigheid, heb ik me deze keer beter voorbereid. Hoe fijn dat de Diplomatic Spouses Club Israël een ochtend organiseerde waar mijn voormalig Hebreeuws lerares Pnina uitleg gaf bij de drie hoge feestdagen die de komende weken het leven in Israël zullen bepalen, te beginnen met Rosh Hashana. Rosh Hashana betekent letterlijk Hoofd van het Jaar. Het feest luidt het begin van het nieuwe jaar en daarmee het begin van de herfst in. Een mooi moment om terug te kijken, tot zelf inkeer te komen. De herfst is immers ook het moment waarop de natuur haar jaarlijkse cirkel voltooit.

Rosh Hashana leidt de tien boetedagen in. De gedachte is dat op Rosh Hashana, alle bewoners van de aarde God passeren en dat voor ieder van hen wordt bepaald hoe het komende jaar zal zijn: wie zal leven en wie zal sterven, wie zal armer worden en wie wordt rijker, wie zal vallen en wie zal rijzen. Het lot van de mens wordt echter nog niet bezegeld op Rosh Hashana. Ieder heeft de kans betere keuzes te maken, zijn leven ten goede te keren, tijdens de tien boetedagen. Pas op Yom Kipur – de Grote Verzoendag –  wordt het lot van iedere mens definitief bepaald en bezegeld.

Wat betekent dit voor ons in praktische zin? Op woensdag hebben de kinderen slechts een paar uur les. Om 11 uur sluit de school zodat de (Joodse) leerkrachten en medewerkers zich op tijd naar huis kunnen begeven om zich voor te bereiden op het feest en op tijd naar de Synagoge te kunnen gaan. Op donderdag en vrijdag is de school gesloten en ook de Nederlandse Ambassade is gesloten op donderdag. We zullen de donderdag vermoedelijk in en rond ons huis doorbrengen, het zal enorm druk zijn op de stranden en een bezoek aan Jeruzalem is ook niet aan te raden vanwege de te verwachten drukte. We zullen veel gebeden horen vanuit de nabij gelegen zeer religieuze synagoge, evenals het geschal van de ramshoorn die honderd keer zal klinken, om iedereen bewust te maken van begane zonden en tot inkeer te laten komen. We zullen net als de bevolking van Israël terugkijken op het afgelopen jaar en voornemens maken voor het nieuwe jaar. We zullen stukjes appel in honing dippen en de kinderen zullen wederom hun liedjes zingen. En ja, dit jaar zullen we ook een traditionele maaltijd meemaken met onze inmiddels zeer dierbare vrienden L en J en hun dochters. Ik verzorg een dessert en dat moet vooral heel lekker en heel zoet zijn. Geheel in aansluiting op de traditionele wens die eenieder elkaar toezendt in deze dagen: Shana Tova U’metoka, oftewel: een goed en zoet jaar. En dat wens ik iedereen toe, Joods en niet-Joods. Laten we hopen dat het nieuwe jaar zoet wordt, voor alle volkeren ter wereld en in het bijzonder voor hen die in de ons omringende landen dagelijks worden geconfronteerd met afschuwelijk geweld.

Koningsdag in Israël, indrukwekkend en inspirerend

Nog geen jaar geleden is het, dat we met onze vrienden in Dar es Salaam uitbundig de voorlopig laatste Koninginnedag vierden. Een groots feest in een tent aan de Indische Oceaan met een spetterend optreden van Flat Out. Onvergetelijk. Ik zie ons nog zwaar bezweet dansen en lachen. De volgende dag vond de traditionele Oranje Regatta plaats bij de Yacht Club en oh, wat baalden Arjen en ik ervan dat we dit moesten missen dit jaar. Want ondanks inspanningen van Arjen en het Dutch Forum, is het niet gelukt voldoende sponsoring te regelen om Flat Out ook naar Tel Aviv te halen om het eerste Koningsdag feest op te luisteren. Dat we hier voornamelijk niet-Nederlandse vrienden hebben, vergrootte ons “Oranje-heimwee” naar Dar es Salaam in ernstige mate. Wat is immers een Koningsdag zonder Nederlandse vrienden?

De Koningsdag receptie vond afgelopen donderdag plaats, twee dagen voor de feestelijkheden in Nederland. Om 6 uur meldden we ons, tezamen met de volledige ambassade staf met partners, op de residentie. De residentie zag er prachtig versierd uit, het rood-wit-blauw en oranje was alom aanwezig en oranje tulpen maakten het feestelijke Nederlandse plaatje compleet. Casper, de ambassadeur, hield een geweldige peptalk voor staf en partners. Zijn verzoek aan ons allen was vooral goede gastheren en -vrouwen te zijn en een bijdrage te leveren aan een mooie avond voor de gasten. Gasten met zeer uiteenlopende achtergronden, variërend van militair attachés in vol ornaat, ambassadeurs en plaatsvervangend ambassadeurs uit uiteenlopende landen. Israëlische ondernemers die handel drijven met Nederlandse counterparts en Nederlandse ondernemers die zich in Israël hebben gevestigd, politieke contacten en niet te vergeten Nederlanders in Israël woonachtig, Deze laatste groep is vanzelfsprekend gevarieerd van samenstelling. Wat ons echter erg heeft geraakt op deze eerste Koningsdag, was de aanwezigheid van Holocaust overlevers.

Zowel Arjen en ik hebben in onze jeugd / pubertijd veel gelezen over de Tweede Wereldoorlog. Ik vermoed dat dit voor veel leeftijdsgenoten geldt, ik hoor dit in ieder geval vaker. Het blijft onbegrijpelijk hoe een persoon in staat was, omringd door een groep trouwe zielsverwanten, zoveel onschuldige mensen, van jong tot oud, om het leven te laten brengen, uitsluitend vanwege hun afkomst en geloof. Alles wat ik in de bibliotheek kon vinden over die zwarte periode in de wereldgeschiedenis, heb ik gelezen vermoed ik. Van Oorlogswinter en het dagboek van Anne Frank tot informatieve boeken. Mijn eindexamen Geschiedenis ging ook deels over de Tweede Wereldoorlog, herinner ik me. Onze families zijn niet Joods en zijn verschoond gebleven van zeer ingrijpende gevolgen van de oorlog. Voor overlevers van de Holocaust ligt dat vanzelfsprekend heel anders en sinds we in Israël wonen, is dit stuk wereldgeschiedenis voor ons weer tot leven gewekt. Je kunt er immers niet omheen in dit land, dat voor velen het toevluchtsoord werd tijdens en na de Holocaust.

Met overlevenden had ik echter nog nooit gesproken. Tot deze eerste Koningsdag receptie in Tel Aviv.  Tijdens deze overigens zeer feestelijke avond, hebben zowel Arjen als ik met verschillende Holocaust overlevenden gesproken. Dit heeft diepe indruk op ons gemaakt. Het is een ding om over de Tweede Wereldoorlog, onderduikadressen, concentratiekampen en op de vlucht naar Engeland te lezen. Erover te spreken met mensen die dit daadwerkelijk hebben meegemaakt, is wel even iets anders. Mensen die destijds in de leeftijd waren van onze kinderen. Die na de oorlog zonder ouders verder moesten. Of die drie jaar lang, gescheiden van hun ouders op een onderduikadres leefden en daarna weer moesten wennen aan hun echte ouders. Ik heb meer dan eens tranen moeten wegslikken, luisterend naar die herinneringen. Herinneringen die niet lang meer verteld kunnen worden door de overlevenden zelf. Het einde van de Tweede Wereldoorlog ligt alweer 69 jaar achter ons en de overlevers beginnen op leeftijd te geraken. Velen kunnen pas nu over hun herinneringen praten. Lange tijd was het te moeilijk. Bij sommigen komen de herinneringen nu zelfs pas naar boven.

Deze avond waar het gevoel samen Nederlands te zijn hoogtij vierde, heeft bij mij een plan doen ontstaan. Ik schrijf graag en ik vind dat de herinneringen van de Holocaust overlevenden hier te lande, niet verloren mogen gaan. Wij en degenen die na ons komen, moeten onthouden wat er gebeurd is. Om te voorkomen dat die gruwelijke geschiedenis zich herhaalt. Om recht te doen aan hen die het niet hebben overleefd en om de herinneringen van hen die dat wel deden, levend te houden. Ook als zij er niet meer zijn. Daarom wil ik gaan uitzoeken of het mogelijk is, gesprekken te voeren met die overlevenden en hun herinneringen vast te leggen in boekvorm. Ik ben benieuwd of me dat gaat lukken. Er zijn genoeg kanalen om hier invulling aan te geven. Wat een mooi en zinvol project zou dat zijn voor onze tijd hier.

Mocht iemand suggesties hebben voor mijn aanpak, laat het me weten!

 

Hebreeuws!

“Nee mam, het gaat zo: akhat, shtaym, shalosh, arba, khamesh, shesh, sheva, shmone, tesha, ESER!” Gefrustreerd herhaal ik de woorden van Thomas. We tellen van 1 tot 10 en ergens halverwege stok ik iedere keer. Het zit er inmiddels aardig in en nu probeer ik 11 tot en met 20 in mijn hoofd te krijgen …

Hebreeuws leren is duidelijk gemakkelijker voor mijn kinderen dan voor mij. Wel eens geprobeerd een geheel nieuwe taal – inclusief zijn eigen unieke alfabet – te leren op volwassen leeftijd? I can tell you: it’s not easy!!! In Tanzania heb ik geen poging gedaan om Swahili te leren. Ik was het wel van plan, helemaal aan het begin, maar omdat ik razendsnel in allerlei projectjes rolde waarbij eerlijk gezegd voornamelijk Nederlands werd gesproken en ik al snel wist dat we geen 4 jaar maar slechts 2 jaar zouden blijven, heb ik dat plan laten varen. Met onze start in Israël besloot ik dat ik het een serieuze  kans wilde geven. Hebreeuws leren is niet alleen handig in verband met het je verstaanbaar maken en daarmee het integreren in de samenleving, het is ook een kans om iets te leren over het Jodendom. Last but not least, het is ontzettend leuk en dat komt door de groep waarmee ik les heb en onze onovertroffen verhalenvertelster Pnina.

Pnina geeft Hebreeuws les aan diplomaten en diplomatiek partners.  De eerste keer dat ik haar ontmoette, moest ik erg wennen aan haar accent en aan de manier waarop ze les geeft. Er is een lesprogramma en er is een boek, maar Pnina springt van de hak op de tak en leert ons nieuwe woorden aan de hand van de verhalen die ze ons vertelt. Naast het lesprogramma dan, dat vaak tegen het einde van de les even snel wordt doorgenomen. Ik moest er aan wennen, maar inmiddels kijk ik echt uit naar mijn donderdagochtend. Pnina heeft namelijk een enorm repertoire aan boeiende, gekke en soms ronduit bizarre verhalen. Haar levensverhalen zijn het. Je zou er een boek over kunnen schrijven. Iets wat naar ik vermoed geldt voor veel Joodse mensen hier in dit land. Ze komen van oorsprong uit allerlei uithoeken van de wereld en zijn om uiteenlopende redenen naar Israël verhuisd of gevlucht. Mijn pianolerares is ook zo iemand. Zij is ooit met haar ouders naar Israël gevlucht vanuit Iran, maar heeft daarna ook weer in vele andere landen gewoond. Zo ook Pnina. Hoe het precies zit, ik weet het nog niet, maar ze heeft overal en nergens gewoond, van de VS tot Vietnam en allerlei andere plekken ertussen in. Overal heeft ze wel een verhaal over. En zo leren we niet alleen Hebreeuws (vooralsnog fonetisch, dus zonder schrijven en lezen), maar ook leren we van alles over de Joodse cultuur en hoe die wereldwijd tot uiting wordt gebracht en, heel grappig, over de bijzondere fruitsoorten die dit land rijk is. Iedere week weer staat er een schotel met fruit op tafel, zodat we ook die kant van Israël leren kennen en waarderen.

Vorige week begon Chanuka. Het is een semi-religieus feest waarbij de Chanukia (een 8+1-armige kandelaar, niet te verwarren met de 7-armige Menorah) en een aantal heerlijke traditionele gerechten centraal staan, naast liederen en gebeden. Pnina nodigde ons uit voor een bijzondere les. Een Chanuka-les. Afgezien van de woorden  Sufgani (een soort Berliner bol of oliebol die traditioneel gegeten wordt met Chanuka), Leviva (aardappelkoekjes), Svivon (een tol die gebruikt wordt om een typisch Chanuka spel te spelen) en de woorden die op die tol staan (Ness, Gadol, Haya, Po en Sham), hebben we geen Hebreeuws geleerd tijdens die les. Wel werden we getrakteerd op het bijzondere verhaal over hoe Pnina haar echtgenoot heeft leren kennen en de rol die haar vader daarin speelde. Een grappig en ontroerend verhaal dat ik hier niet zal herhalen. Het is moeilijk om zo’n gepassioneerde Joodse dame te beschrijven zonder haar tekort te doen. Op de een of andere manier neemt ze ons mee op reis, dwars door de tijd, over landsgrenzen heen in een Engelse taal die doorspekt is met Hebreeuwse woorden. Zoals zij vertelt, maakt dat ik haar leven bij wijze van spreken als een film aan me voorbij zie komen. Toen ze vertelde hoe haar vader haar foto’s verwijderde uit de woonkamer doen ze besloot met de man van haar dromen te trouwen en hem te volgen naar de VS, zag je ons Europeanen geschokt kijken. Werd ze verstoten? Nee, haar vader verstootte haar niet, maar was intens verdrietig dat zijn dochter Israël verliet, hem achterliet. Met het verwijderen van haar foto’s gaf hij uiting aan dat verdriet. Niet meer, niet minder. Uiteindelijk keerden Pnina en haar man later in hun leven terug naar Israël, na de nodige omzwervingen. Ach, zo eindigde ze haar verhaal. “I was deeply in love with my husband. I loved everything he did and said. I am just still mad at him for dying so young”. Een gepassioneerde vrouw.

Deze gepassioneerde vrouw trakteerde ons tijdens de Chanuka les niet alleen op haar sprookjesachtige liefdesverhaal, ook had ze een volledige Chanuka lunch voor ons bereid, inclusief zalm, pasta met twee verschillende sauzen, de eerder genoemde Leviva met cranberry’s en het geheel werd afgesloten met warme sufgani. Voor thuis kregen we een zakje mee met chocolade munten (ook iets typisch voor Chanuka, ze worden gebruikt als inzet bij het traditionele spel met de eerder genoemde svivon) en een houten svivon, zodat we het Chanuka spel thuis konden spelen. Hoe bijzonder!

Pnina doet dit alles uit liefde voor ons en uit liefde voor haar land (de les is gratis voor leden van de Diplomatic Spouses Club!). Ze heeft zelf veel van de wereld gezien en weet dat het in het buitenland nog fijner en leuker leven is, als je iets begrijpt van de religie en de cultuur van het land waar je woont. Natuurlijk heeft ze gelijk. Na die Chanuka les was ik me bewust van de tradities rondom dit feest en keek ik met andere ogen om me heen. Opeens vielen me de grote elektrische Chanukia’s op die her en der langs de kant van de weg staan. Of de Chanukia op de bar van ons favoriete restaurant. De doosjes met de kaarsjes voor de Chanukia in de supermarkt, de bladen vol met sufgani bedekt met chocolade, glazuur, gekleurde sprinkles of jam bij de bakkerij en de zakjes met chocolade munten bij de kassa’s. En ik begreep waar Thomas het over had toen hij vertelde over het mirakel van de olie die niet opgebrand raakte en de reden waarom de Chanukia 8 + 1 armen heeft in plaats van 7 (lees de inzet aan het eind van deze blog over het verhaal achter Chanuka). Toen vriendinnetjes Eve en Lillian de jongens een zakje met chocolade muntjes gaven ter ere van Chanuka, voelde ik me reuze geïntegreerd omdat ik wist waarom ze dat deden :).

Na afloop van die bijzondere les bij Pnina, vroeg een van mijn klasgenoten op welke wijze we haar konden bedanken voor haar grenzeloze gastvrijheid. Pnina dankte haar respectvol, maar gaf aan dat haar huis kosher is en dat ze geen taartjes en dergelijke van ons kan accepteren. Maar, zo redeneerden wij, bloemen zijn altijd kosher. En dus bracht ieder van ons vanmorgen enkele bloemen mee. We veranderden Pnina’s woonkamer in een heuse bloemenwinkel. Pnina greep vanzelfsprekend de gelegenheid aan om ons de Hebreeuwse namen van de bloemen die we meebrachten te leren. Zo weet ik nu dat een tulp tsivoni heet. Weer iets geleerd :). Ik heb nu al zin in de les van volgende week!

De bloemenzee bij Pnina

De bloemenzee bij Pnina

 

Het wonder van Chanuka

Het Hebreeuwse woord Chanuka betekent inwijding. Men viert hier dan ook de her-inwijding van de tempel in het jaar 164 voor Christus.

Om inzicht te krijgen in de gebruiken rondom het Chanuka feest moeten we terug naar de tijd tussen het Eerste en het Tweede Testament. Jeruzalem was toen in handen van de Syrische koning Antiochus IV Epifanes. Hij wilde de stad vergrieksen (helleniseren)

Vijf jaar eerder, in het jaar 169 voor Christus, plunderde hij de tempel en richtte daar een altaar op heidense god Zeus Olympios. Hij onderdrukte de Joden op een verschrikkelijke manier. Alles wat niet paste binnen de Griekse cultuur werd verboden. Het was geen uitzondering dat wetsgetrouwe Joden in Torah rollen werden gewikkeld waarna ze verbrand werden. Op Shabbat vieren of het besnijden van jongetjes op de achtste dag stond de doodstraf! Dit leidde in 167 voor Christus tot de opstand van de Maccabeeën en uiteindelijk tot de herovering van Jeruzalem. In 164 voor Christus op 25 kislev werd de tempel ontdaan van het heidense altaar en de onreine dieren werden verwijderd, waarna de tempel opnieuw werd ingewijd.

Er werd acht dagen feest gevierd als een soort uitgesteld Loofhuttenfeest dat men in dat jaar niet op de normale manier had kunnen vieren. Overal werden lichten ontstoken. Uit vreugde over de overwinning plantten de Maccabeeën hun lansen in de grond van het voorplein van de tempel en hingen er lampen aan als verwijzing naar het licht dat was gaan schijnen na een donkere tijd van onderdrukking.

In de tempel moest altijd één bijzondere lamp blijven branden, het ‘eeuwige licht’, maar die lamp was nu gedoofd. Helaas was er maar één kruikje niet-ontheiligde olie beschikbaar, normaal genoeg voor één dag. Door een wonder bleef de lamp op dat kleine beetje olie toch acht dagen en nachten branden. Dat was precies de duur van het feest van de her-inwijding van de tempel en precies genoeg om opnieuw heilige olie te maken.

Ook nu nog duurt het Chanuka feest acht dagen. Het wordt gevierd in de maand december, de ‘donkere dagen’ aan het einde van het jaar. Het is een feest waarbij licht, de Chanuka Menorah of Chanukia een bijzondere rol speelt. (Menorah is het Hebreeuwse woord voor lamp of kandelaar)

Ter herinnering aan de gebeurtenissen in 164, het wonder met de Chanuka-lamp, wordt tijdens dit feest het licht weer ontstoken. Op de eerste dag 1 kaarsje, op de tweede dag 2, enz. (men denkt daarbij aan het wonder dat elke dag groter werd!) Op de achtste dag branden alle kaarsen.

Het gaat dus steeds om acht kaarsen die worden aangestoken met behulp van een negende, de zogenaamde sjammasj (dienaar). De sjammasj heeft meestal een apart plaatsje. De negenarmige Menorah, of Chanukia, heeft dus een verdeling van 8 + 1 kaarsenhouder en onderscheidt zich hierdoor van de zevenarmige kandelaar, die ook wel dé Menorah genoemd wordt en hét symbool is van de staat Israël. Chanukia’s hebben ook niet altijd armen, maar zijn er in allerlei variaties. 

Ondanks dat het geen door God Zelf ingesteld feest is, kunnen we in de Bijbel wel lezen dat Yeshua dit feest ook mee vierde: En het was het feest van de inwijding van de tempel in Jeruzalem, en het was winter. En Jezus liep rond in de tempel, in de zuilengang van Salomo. (Joh.10:22-23 HSV)

Chanuka is in het Joodse leven net zo belangrijk geworden als Kerst voor veel andere volkeren. Het is echt een familiefeest met bijbehorende gebeden en Chanuka liederen. Men eet speciale in olie bereidde gerechten zoals latkes of leviva (aardappelkoekjes) en oliebollen (sufgani). Men geeft elkaar cadeautjes en kinderen doen spelletjes, zoals het spel met een speciale tol, de svivon.